Hayatındaki insanlar · Selanik 1881

Bu sayfadaki insanların bir kısmı ömrü boyunca yanında kaldı. Bir kısmıyla yolları, en zor yılları birlikte geçirdikten sonra ayrıldı. Bu ayrılıkları da sevgiyi de olduğu gibi, kimseyi yargılamadan anlatmaya çalıştık.

Selanik’teki evden Çankaya’ya

Ailesi

Annesi

Zübeyde Hanım

1857 – 1923

Selanik yakınlarındaki Langaza taraflarından gelen bir ailenin kızıydı. Altı çocuk doğurdu, dördünü küçük yaşta kaybetti. Tek oğlunun asker olmasını istemedi, ama onun seçtiği yolun arkasında durdu. İşgal yıllarının çoğunu İstanbul’da oğlundan uzak geçirdi; 1922 yazında Ankara’ya, aynı yılın sonunda sağlığı için İzmir’e geldi ve 14 Ocak 1923’te Karşıyaka’da öldü. Oğlu o günlerde Batı Anadolu’daydı ve cenazesine yetişemedi; kısa süre sonra mezarını ziyaret etti.

Babası

Ali Rıza Efendi

1839 – 1888 (bazı kaynaklarda 1893)

Selanikliydi. Vakıflarda kâtiplik ve gümrük memurluğu yaptı, sonra kereste ticaretine girdi. Oğlunu eski usul mahalle mektebinden alıp yeni usulle okutan Şemsi Efendi’nin okuluna yazdırması, Mustafa’nın hayatındaki ilk büyük kararlardan biri sayılır. Oğlu henüz küçük bir çocukken öldü. Kesin olarak ona ait olduğu bilinen bir fotoğrafı yoktur.

Kız kardeşi

Makbule Atadan

1885 – 1956

Yetişkinliğe ulaşan tek kardeşiydi. Rapla Çiftliği’nde ağabeyiyle birlikte tarlada karga kovaladığı günlerden, Çankaya’daki son yıllara kadar onun hayatına tanıklık etti. Soyadı Kanunu’ndan sonra “Atadan” soyadını aldı. Ağabeyi vasiyetinde ona ömür boyu bir aylık ve Çankaya’da oturduğu evi bıraktı. 1956’da Ankara’da öldü.

Eşi

Latife Uşşaki

1898 – 1975

İzmirli tüccar Muammer Uşşakizade’nin kızıydı; Paris’te hukuk okumuştu. Mustafa Kemal Paşa, İzmir’in kurtuluşundan sonra ailenin Göztepe’deki evinde kaldı; 29 Ocak 1923’te aynı evde evlendiler. Latife Hanım yurt gezilerinde eşinin yanında, yeni Türkiye’nin modern kadın yüzü olarak görüldü. Evlilik 5 Ağustos 1925’te sona erdi. Ölümüne kadar geçen elli yıl boyunca İstanbul’da sessizce yaşadı ve bu evlilik hakkında hiçbir zaman açıkça konuşmadı.

Yanında büyüyen çocuklar

Manevi evlatları

Manevi oğlu

Abdurrahim Tuncak

1908 – 1998

Birinci Dünya Savaşı’nın Doğu Cephesi yıllarında, kimsesiz bir çocukken Mustafa Kemal Paşa’nın himayesine girdi. Fotoğraf, savaş yıllarında birlikte çekildi. İstanbul’da, Akaretler’deki ve Şişli’deki evlerde Zübeyde Hanım’ın yanında büyüdü. Okudu, mühendis oldu ve uzun bir ömür sürdü.

Manevi kızı · tarihçi

Afet İnan

1908 – 1985

Selanik’te doğdu. 1925’te İzmir’de genç bir öğretmenken tanıştılar. Onun teşvikiyle İsviçre’de okudu, Cenevre’de doktorasını yaptı. Türk Tarih Kurumu’nun kurucuları arasında yer aldı; Atatürk’ün kendi eliyle yazdığı yurttaşlık notları onun dersleri için kaleme alındı. Ankara Üniversitesi’nde profesör olarak çalıştı.

Manevi kızı · pilot

Sabiha Gökçen

1913 – 2001

Bursa’da öksüz kalmış bir çocuktu. 1925’te Mustafa Kemal’in Bursa gezisi sırasında okumak istediğini söyledi ve onun yanına alındı. Soyadını 1934’te kendisi verdi; bir yıl sonra Türkkuşu’nda uçmaya başladı. Türkiye’nin ilk kadın askerî pilotu oldu ve ömrünün sonuna kadar havacılığa hizmet etti.

En küçük manevi kızı

Ülkü Adatepe

1932 – 2012

Ankara’da doğdu. Bebekliğinden itibaren Çankaya Köşkü’nde onun yanında büyüdü. Son yıllarında yurt gezilerine bu küçük kız eşlik etti ve fotoğraflarda onun çocuk sevgisinin simgesi oldu. Atatürk öldüğünde beş yaşındaydı. 2012’de bir trafik kazasında hayatını kaybetti.

Cephede ve mecliste

Silah ve yol arkadaşları

Batı Cephesi komutanı · ikinci cumhurbaşkanı

İsmet İnönü

1884 – 1973

Millî Mücadele’de Batı Cephesi’ni yönetti ve iki İnönü Muharebesi’ni kazandı; soyadını da buradan aldı. Lozan’da Türk heyetine başkanlık etti. Cumhuriyet’in ilk on beş yılının büyük bölümünde başbakandı. 1937’de bazı konulardaki görüş ayrılıklarının ardından başbakanlıktan ayrıldı. 11 Kasım 1938’de cumhurbaşkanı seçildi.

Genelkurmay başkanı · mareşal

Fevzi Çakmak

1876 – 1950

İstanbul hükümetinde Harbiye Nazırı iken 1920’de Ankara’ya geçti. Millî Savunma Bakanı ve Bakanlar Kurulu Başkanı oldu; 1921’den 1944’e kadar Genelkurmay Başkanlığı yaptı. Büyük Taarruz’un ardından mareşal rütbesi aldı. Emekliliğinden sonra muhalefet saflarında siyasete girdi.

Doğu Cephesi komutanı

Kâzım Karabekir

1882 – 1948

1919’da Erzurum’daki 15. Kolordu’nun komutanıydı; İstanbul’un emirlerine rağmen Mustafa Kemal’in yanında kaldı ve Doğu Cephesi’ni zaferle sonuçlandırdı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında yönetimin yöntemleri konusunda ayrı düştüler; 1924’te kurulan Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın başına geçti. 1926’daki İzmir suikastı davasında yargılandı ve beraat etti, ama uzun yıllar kamusal hayatın dışında kaldı. 1946–1948 arasında meclis başkanlığı yaptı.

Sınıf arkadaşı · Batı Cephesi’nin ilk komutanı

Ali Fuat Cebesoy

1882 – 1968

Harbiye’den sınıf arkadaşıydı. 1919’da Ankara’daki kolordusuyla Millî Mücadele’ye ilk katılanlardan oldu; Batı Cephesi’nin ilk komutanıydı, ardından Moskova Büyükelçisi oldu. 1924’te muhalefete geçti; 1926 davasında beraat etti. 1933’te yeniden meclise döndü ve 1948–1950 arasında meclis başkanlığı yaptı.

Denizci · ilk başbakanlardan

Rauf Orbay

1881 – 1964

Balkan Savaşı’nda Hamidiye kruvazörünün komutanı olarak ün kazandı. 1919’da Anadolu’ya geçip Amasya Genelgesi’ni imzalayanlar arasında yer aldı; İstanbul’da tutuklanarak Malta’ya sürüldü. Dönüşünde Bakanlar Kurulu Başkanı oldu. Cumhuriyet’in ilk yıllarında muhalefete geçti; 1926 davasında yurt dışındayken gıyabında mahkûm edildi, 1935’te yurda döndü. Sonradan Londra Büyükelçisi oldu.

Çocukluk arkadaşı · başyaveri

Salih Bozok

1881 – 1941

Aynı yıl Selanik’te doğdu, aynı mahallede büyüdü; aralarında uzak bir akrabalık da vardı. Trablusgarp’tan Millî Mücadele’ye kadar pek çok cephede bulundu; Cumhuriyet’in ilk cumhurbaşkanlığı başyaveri oldu, sonra milletvekili seçildi. Atatürk’ün ölümü üzerine Dolmabahçe’de kendini vurdu, ama kurtarıldı. 1941’de İstanbul’da öldü.

Salih Bozok, Ülkü, Cevat Abbas Gürer, Atatürk ve Kılıç Ali, Florya 1937

Yakın çevresi

Sofradaki arkadaşlar

Nuri Conker · Cevat Abbas Gürer · Kılıç Ali

Selanik’ten çocukluk arkadaşı Nuri Conker, Birinci Dünya Savaşı’ndan beri yaveri olan Cevat Abbas Gürer ve Antep savunmasından gelen Kılıç Ali, yıllarca onun en yakın çevresindeydi. Üçü de milletvekili oldu. Ankara akşamlarında, sofradaki uzun sohbetlerde, yurt gezilerinde hep yanındaydılar.

Kalemleriyle mücadeleye katılanlar

Yazarlar

Romancı · Millî Mücadele’nin çavuşu

Halide Edib Adıvar

1884 – 1964

1919’da İstanbul’daki işgal mitinglerinde yaptığı konuşmalarla tanındı; 1920’de Ankara’ya geçti, Anadolu Ajansı’nın kuruluşunda çalıştı ve cephede önce onbaşı, ardından çavuşluk rütbeleriyle görev yaptı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında eşi Adnan Bey’le birlikte muhalefetin yanında yer aldı ve 1920’lerin ortasında yurt dışına gitti. 1939’da döndü, İstanbul Üniversitesi’nde ders verdi, milletvekili oldu.

Şair · İstiklâl Marşı’nın yazarı

Mehmet Âkif Ersoy

1873 – 1936

Safahat’ın şairi, Millî Mücadele’nin ilk yıllarında Anadolu’ya geçti, camilerde verdiği vaazlarla halkı direnişe çağırdı ve Burdur milletvekili olarak Birinci Meclis’e girdi. Yazdığı şiir, 12 Mart 1921’de meclis tarafından İstiklâl Marşı olarak kabul edildi. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Mısır’a gitti; hastalanarak 1936’da İstanbul’a döndü ve aynı yıl öldü.