Bu sayfadaki tarihler Atatürk Ansiklopedisi, Nutuk, Türk Tarih Kurumu yayınları ve bunlara dayanan başvuru kaynaklarıyla karşılaştırıldı. Kaynakların bir günü farklı verdiği yerlerde en yaygın kabul gören tarih yazıldı; günü kesin bilinmeyen olaylarda yalnızca ay ya da yıl verildi.
Her dönemin başlığı, o dönemin ayrıntılı sayfasına açılır.
I · Selanik’te bir çocuk
1881 – 1899Selanik’te, Koca Kasım Paşa Mahallesi’ndeki üç katlı evde doğar. Babası Ali Rıza Efendi, annesi Zübeyde Hanım’dır. Doğum gününü gösteren bir kayıt yoktur.
Ondan önce doğan kardeşleri Fatma, Ömer ve Ahmet küçük yaşta ölmüştür. Sonra doğan kardeşlerinden yalnızca Makbule yetişkinliğe ulaşacaktır.
Annesinin isteğiyle törenle mahalle mektebine başlar; birkaç gün sonra babası onu yeni usulde eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi’ne yazdırır.
Babası Ali Rıza Efendi ölür (birçok kaynağa göre; Atatürk Ansiklopedisi de dahil bazı kaynaklar 1893’ü verir). Zübeyde Hanım çocuklarını alıp Langaza yakınlarındaki Rapla Çiftliği’ne, ağabeyi Hüseyin Ağa’nın yanına gider.
Okuması için Selanik’e, teyzesinin yanına gönderilir. Mülkiye Rüştiyesi’ne yazılır; bir öğretmenin sert dayağından sonra okulu bırakır.
Annesine haber vermeden sınava girerek Selanik Askerî Rüştiyesi’ne kaydolur. Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa Sabri Bey ona “Kemal” adını verir.
Zübeyde Hanım, Ragıp Bey ile evlenir. Genç Mustafa Kemal bu evliliği kolay kabullenemez.
Rüştiyeyi bitirip Manastır Askerî İdadisi’ne geçer. Arkadaşı Ömer Naci’nin etkisiyle edebiyata ve hitabete merak sarar; Fransızcasını ilerletir.
Manastır Askerî İdadisi’ni bitirir.
İstanbul’da Mekteb-i Harbiye’nin piyade sınıfına kaydolur.
II · Genç subay
1899 – 1914Harbiye’de okur. Okulda gizlice el yazısı bir gazete çıkaran öğrenciler arasındadır; Namık Kemal’i ve yasak yayınları okur.
Harbiye’yi piyade teğmeni olarak bitirir ve kurmay subay yetiştiren Harp Akademisi’ne (Mekteb-i Erkân-ı Harbiye) girmeye hak kazanır.
Akademide okurken üsteğmenliğe yükselir.
Harp Akademisi’ni kurmay yüzbaşı olarak bitirir.
Arkadaşlarıyla yönetimi eleştiren toplantılar yaptıkları gerekçesiyle tutuklanır; birkaç hafta sorgulandıktan sonra serbest bırakılır.
Merkezi Şam’da bulunan 5. Ordu’ya, 30. Süvari Alayı’na atanır. Suriye ve Filistin’de görev yapar.
Şam’da birkaç arkadaşıyla birlikte gizli Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurar.
Kolağası (kıdemli yüzbaşı) rütbesine yükselir.
Makedonya’daki 3. Ordu’ya atanır ve yeniden Selanik’e döner. İttihat ve Terakki Cemiyeti’ne katılır.
II. Meşrutiyet ilan edilir.
Kısa bir görevle Trablusgarp’a gönderilir; bölgedeki durumu inceleyip Selanik’e döner.
İstanbul’da 31 Mart Ayaklanması çıkar. Selanik’ten yola çıkan Hareket Ordusu’nda kurmay olarak görev alır; ordunun adını o koyar.
Hareket Ordusu İstanbul’a girer; ayaklanma bastırılır.
Arnavutluk’taki ayaklanmanın bastırılmasında Mahmut Şevket Paşa’nın kurmayı olarak görev alır.
Fransa’da, Picardie’deki ordu manevralarını izleyen Osmanlı heyetinde yer alır.
İstanbul’da Harbiye Nezareti’nde, Genelkurmay’da göreve atanır.
İtalya, Osmanlı Devleti’ne savaş ilan eder. Trablusgarp Savaşı başlar.
Gazeteci kimliğiyle İstanbul’dan ayrılır; Mısır üzerinden gizlice Libya’ya geçer.
Binbaşılığa yükselir.
Tobruk’ta İtalyan mevzilerine yapılan başarılı taarruzu yönetir.
Derne çevresindeki çarpışmalarda gözünden yaralanır, bir ay tedavi görür.
Derne Komutanlığı’na getirilir.
Balkan Savaşı başlar. 18 Ekim’de İtalya ile Uşi Antlaşması imzalanır; 24 Ekim’de Trablusgarp’tan ayrılır.
Doğduğu şehir Selanik, Yunan ordusunun eline geçer. Annesi ve kız kardeşi göç etmek zorunda kalır.
Gelibolu’da kurulan Bahr-i Sefid Boğazı Kuvay-ı Mürettebe Kumandanlığı’nda (Bolayır) harekât şubesi müdürü olarak görev alır.
Londra Antlaşması imzalanır; Edirne Bulgaristan’a bırakılır.
İkinci Balkan Savaşı’nda Bolayır Kolordusu’yla Trakya’da ilerleyen birlikler arasındadır. Edirne geri alınır.
Sofya Askerî Ataşeliği’ne atanır; 20 Kasım’da Sofya’ya varır.
Yarbaylığa yükselir.
Birinci Dünya Savaşı başlar. Sofya’dan, tarafsız kalınması gerektiğini bildiren raporlar gönderir.
Osmanlı Devleti, Almanya’nın yanında savaşa resmen girer.
III · Çanakkale
1915Tekirdağ’da kurulacak 19. Tümen’in komutanlığına atanır.
19. Tümen’i kurar; tümen kısa süre sonra Gelibolu Yarımadası’na, Maydos (Eceabat) çevresine gönderilir.
İtilaf donanması Çanakkale Boğazı’nı zorlar ve ağır kayıplarla geri çekilir.
Arıburnu’na Avustralya ve Yeni Zelanda birlikleri çıkar. Emir beklemeden 57. Alay’ı Conkbayırı’na sürer; çıkarmanın iç bölgelere ilerlemesi durdurulur.
Arıburnu’nda yeni karşı taarruzlar; cephe siperlere gömülür.
Albaylığa yükselir.
İngilizler Anafartalar’a (Suvla) yeni bir çıkarma yapar; aynı gece Arıburnu’ndan Conkbayırı’na büyük bir taarruz başlar.
Anafartalar Grubu Komutanlığı’na getirilir.
Birinci Anafartalar Muharebesi: çıkan birlikler kıyıya doğru geri itilir.
Şafakta Conkbayırı’nda karşı taarruzu bizzat yönetir. Göğsüne isabet eden şarapnel parçasını cebindeki saat durdurur.
Kireçtepe çarpışmaları; çıkarma kuvvetleri kuzeye doğru ilerleyemez.
İkinci Anafartalar Muharebesi. İtilaf kuvvetlerinin son büyük taarruzu da durdurulur.
Cephe donar; hastalık ve kış iki taraftan da asker alır. Kendisi de hastalanır.
Anafartalar Grubu Komutanlığı’ndan ayrılarak İstanbul’a gelir.
İtilaf kuvvetleri Arıburnu ve Anafartalar’dan çekilir.
Seddülbahir’den de son birlikler çekilir. Gelibolu’daki kara savaşı biter.
IV · Yıkım ve karar
1916 – 1919Edirne’deki 16. Kolordu’nun komutanı olur; kolordu kısa süre sonra Doğu Cephesi’ne, Diyarbakır’a gönderilir.
Mirliva (tuğgeneral) rütbesine yükselir. Artık “Mustafa Kemal Paşa”dır.
Kolordusu, Rus ordusunun elindeki Bitlis ve Muş’u geri alır.
2. Ordu Komutan Vekili olur.
Suriye cephesindeki Yıldırım Ordular Grubu’na bağlı 7. Ordu’nun komutanlığına atanır.
Ordunun ve ülkenin durumunu açıkça ortaya koyan, Alman komutanların planlarını eleştiren uzun bir rapor yazar.
Görüş ayrılıkları üzerine komutanlıktan ayrılır ve İstanbul’a döner.
Veliaht Vahdettin’e Almanya gezisinde eşlik eder; cepheyi ve Alman generallerini yakından görür.
Böbrek rahatsızlığı nedeniyle Viyana’da ve Karlsbad’da tedavi görür. Karlsbad’da tuttuğu hatıra defteri bugün okunabilir.
Sultan V. Mehmed Reşad ölür; yerine VI. Mehmed Vahdettin geçer.
Yeniden 7. Ordu Komutanlığı’na atanır; Nablus cephesine gider.
İngilizler Filistin’de büyük taarruzu başlatır; cephe çöker. 7. Ordu’yu dağılmadan kuzeye çekmeyi başarır.
Halep’in kuzeyinde, Katma’da İngiliz ilerleyişini durdurur. Yeni sınırın çizgisi burada belirmeye başlar.
Mondros Mütarekesi imzalanır. Osmanlı Devleti savaşı kaybetmiştir.
Yıldırım Ordular Grubu Komutanlığı’nı Liman von Sanders’ten devralır.
Yıldırım Ordular Grubu kaldırılır; İstanbul’a, Harbiye Nezareti emrine çağrılır.
İstanbul’a döndüğü gün, İtilaf donanması da Boğaz’a demirlemektedir. Şehir fiilen işgal altındadır.
Annesi ve kız kardeşiyle birlikte Şişli’de kiraladığı eve yerleşir.
İstanbul’da siyasetçiler ve subaylarla görüşür; Padişah Vahdettin ile birkaç kez görüşür. Anadolu’ya geçmenin yolunu arar.
Samsun merkezli 9. Ordu Müfettişliği’ne (sonra 3. Ordu Müfettişliği) atanır. Geniş yetkiler taşıyan bu görev, ona Anadolu’nun kapısını açar.
Yunan ordusu İzmir’i işgal eder.
Yanındaki küçük kurmay heyetiyle Bandırma Vapuru’na binerek İstanbul’dan ayrılır.
V · Millî Mücadele
1919 – 1922Samsun’a çıkar. Yıllar sonra bu günü kendi doğum günü olarak gösterecektir.
Havza’ya geçer; Mesudiye Oteli’ni karargâh yapar.
Havza Genelgesi: işgallerin her yerde mitinglerle protesto edilmesini ister.
Amasya’ya varır.
Amasya Genelgesi: “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” Sivas’ta bir kongre toplanması kararı duyurulur.
İstanbul hükümeti onu görevden aldığını valiliklere bildirir.
Erzurum’a varır.
Gece yarısı hem müfettişlik görevinden hem de ordudan istifa eder. Mücadeleyi artık bir sivil olarak sürdürecektir.
Erzurum Kongresi toplanır ve onu başkan seçer. Kongre 7 Ağustos’a kadar sürer; vatanın bir bütün olduğu ve bölünemeyeceği ilan edilir.
Sivas’a varır.
Sivas Kongresi. Bütün yurttaki müdafaa-i hukuk cemiyetleri tek çatı altında birleştirilir; Heyet-i Temsiliye’nin başkanı olur.
Amasya Görüşmeleri: İstanbul hükümetini temsil eden Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye arasında protokoller imzalanır.
Meclis-i Mebusan seçimlerinde Erzurum milletvekili seçilir.
Heyet-i Temsiliye ile birlikte Ankara’ya gelir.
Son Osmanlı Meclis-i Mebusanı İstanbul’da açılır.
Meclis-i Mebusan, Misak-ı Millî’yi (Millî Ant) kabul eder.
İtilaf devletleri İstanbul’u resmen işgal eder; milletvekillerinin bir kısmı tutuklanıp Malta’ya sürülür.
Ankara’da Büyük Millet Meclisi açılır. Ertesi gün Meclis Başkanı seçilir.
İstanbul’daki Divan-ı Harp, onu ve arkadaşlarını gıyabında ölüm cezasına çarptırır.
Sevr Antlaşması imzalanır. Anadolu’yu paylaştıran bu metni Ankara tanımaz.
Doğu Cephesi’nde Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki ordu Kars’ı alır.
Gümrü Antlaşması ile doğu sınırındaki savaş biter.
Birinci İnönü Muharebesi. Yeni kurulan düzenli ordunun ilk zaferi.
İlk anayasa, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu kabul edilir: egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.
Mehmet Âkif’in yazdığı İstiklal Marşı Meclis’te kabul edilir.
Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalanır.
İkinci İnönü Muharebesi. İsmet Paşa’ya çektiği telgrafta, ordunun yalnız düşmanı değil “milletin makûs talihini de” yendiğini yazar.
Kütahya–Eskişehir muharebeleri. Ordu, Sakarya’nın doğusuna çekilir; Ankara’da kaygı büyür.
Meclis, onu bütün yetkileriyle Başkomutan seçer.
Tekâlif-i Millîye emirleri: her ev ordu için yiyecek, giyecek ve taşıt verir.
Sakarya Meydan Muharebesi. Yirmi iki gün yirmi iki gece süren savaşta Yunan ordusu geri çekilmek zorunda kalır.
Meclis ona mareşal rütbesini ve gazi unvanını verir.
Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması imzalanır.
Fransa ile Ankara Antlaşması imzalanır; güney cephesi kapanır.
Büyük taarruzun hazırlıkları gizlilik içinde tamamlanır; karargâh Akşehir’den Şuhut’a, oradan Kocatepe’ye taşınır.
Şafak vakti Kocatepe’den Büyük Taarruz başlar.
Başkomutanlık Meydan Muharebesi. Dumlupınar çevresinde Yunan ordusunun ana gücü kuşatılarak yenilir.
Ordulara verdiği emir: “Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!”
Türk süvarileri İzmir’e girer. Ertesi gün kendisi de İzmir’e gelir.
Batı Anadolu’daki son Yunan birlikleri de çekilir.
Mudanya Ateşkesi imzalanır. Doğu Trakya savaşsız geri alınacaktır.
Büyük Millet Meclisi saltanatı kaldırır.
Son padişah VI. Mehmed Vahdettin bir İngiliz savaş gemisiyle İstanbul’dan ayrılır.
Lozan Barış Konferansı açılır. Türk heyetine İsmet Paşa başkanlık eder.
VI · Cumhuriyet
1923 – 1938Annesi Zübeyde Hanım İzmir’de, Karşıyaka’da ölür. Haberi batı Anadolu gezisindeyken alır; ayın sonunda İzmir’e gelip mezarını ziyaret eder.
İzmir’de Latife Hanım ile evlenir.
İzmir İktisat Kongresi’ni açar.
Meclis seçimlerin yenilenmesine karar verir; İkinci Meclis için seçimler yapılır.
Lozan Barış Antlaşması imzalanır. Yeni Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası alanda tanınır.
İkinci Büyük Millet Meclisi’nin başkanlığına seçilir.
Halk Fırkası’nı kurar.
İşgal kuvvetlerinin ayrılmasından sonra Türk birlikleri İstanbul’a girer.
Ankara devletin merkezi, yani başkent olur.
Çankaya’daki akşam yemeğinde arkadaşlarına ertesi gün Cumhuriyet’in ilan edileceğini söyler.
Cumhuriyet ilan edilir. Meclis onu oybirliğiyle ilk Cumhurbaşkanı seçer.
Halifelik kaldırılır. Aynı gün Tevhid-i Tedrisat (öğretim birliği) kanunu kabul edilir; şer’iye ve evkaf vekâleti kaldırılır.
Yeni Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, 1924 Anayasası kabul edilir.
Elli günü aşan büyük yurt gezisi: 30 Ağustos’ta Zafer Bayramı’nı Dumlupınar’da kutlar; Karadeniz kıyılarından Erzurum’a ve Kars’a gider.
Meclis, Ankara’daki yeni binasına (bugünkü Cumhuriyet Müzesi) taşınır.
İlk muhalefet partisi Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulur.
Doğuda Şeyh Said ayaklanması başlar.
Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılır. Haziran’da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kapatılır.
Ankara’nın çorak topraklarında Orman Çiftliği’ni kurar.
Latife Hanım ile boşanır.
Kastamonu gezisine çıkar; elinde şapkasıyla halkın karşısına çıkar, İnebolu ve Kastamonu’da kılık kıyafet üzerine konuşmalar yapar.
Şapka Kanunu kabul edilir.
Tekke, zaviye ve türbeler kapatılır.
Uluslararası saat ve takvim kabul edilir; 1 Ocak 1926’dan itibaren uygulanır.
Türk Medeni Kanunu kabul edilir. Kadın ile erkek, aile hukukunda eşit sayılır; kanun 4 Ekim 1926’da yürürlüğe girer.
İzmir’de kendisine karşı hazırlanan suikast planı ortaya çıkarılır.
16 Mayıs 1919’da ayrıldığı İstanbul’a sekiz yıl sonra ilk kez gelir; Dolmabahçe Sarayı’nda kalır.
Halk Fırkası’nın kurultayında Nutuk’u okur: altı gün, otuz altı buçuk saat.
İkinci kez Cumhurbaşkanı seçilir.
“Devletin dini İslam’dır” maddesi anayasadan çıkarılır.
İstanbul’da, Sarayburnu’nda halka yeni Türk harflerini tanıtır.
Yurt gezilerinde kara tahtanın başına geçip yeni harfleri kendisi öğretir; halk ona “Başöğretmen” der.
Yeni Türk harflerinin kabulüne ilişkin kanun çıkar.
Okuma yazma öğreten Millet Mektepleri açılır.
Belediye Kanunu ile kadınlar belediye seçimlerinde oy kullanma ve seçilme hakkı kazanır.
Onun teşvikiyle Serbest Cumhuriyet Fırkası kurulur; 17 Kasım 1930’da kendini feshederek dağılır.
ABD Büyükelçisi Joseph C. Grew’u Orman Çiftliği’nde ağırlar. Amerikalılara seslendiği kısa konuşma sesli filme alınır; sesi bugün de dinlenebilir.
Menemen’de gerici bir ayaklanma çıkar; yedek subay öğretmen Kubilay şehit edilir.
Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti’ni (bugünkü Türk Tarih Kurumu) kurar.
Üçüncü kez Cumhurbaşkanı seçilir.
Türk Dili Tetkik Cemiyeti’ni (bugünkü Türk Dil Kurumu) kurar.
Türkiye Milletler Cemiyeti’ne üye olur.
Üniversite reformu: Darülfünun kapatılır, yerine İstanbul Üniversitesi kurulur.
Cumhuriyet’in onuncu yılında Ankara’da Onuncu Yıl Nutku’nu okur. Konuşma radyoyla yurda yayımlanır ve sesli filme alınır.
Türkiye, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında Balkan Antantı imzalanır.
İran Şahı Rıza Pehlevi’yi ağırlar; birlikte batı Anadolu’yu dolaşıp İzmir’e giderler.
Soyadı Kanunu kabul edilir.
Meclis, çıkardığı özel kanunla ona “Atatürk” soyadını verir.
Ağa, hacı, hafız, paşa gibi lakap ve unvanlar kaldırılır.
Kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkı kazanır.
Genel seçimlerde on yedi kadın milletvekili Meclis’e girer; ara seçimle sayıları on sekize çıkar.
Dördüncü kez Cumhurbaşkanı seçilir.
Hafta tatili cumadan pazara alınır.
Ankara’da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi açılır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi imzalanır; Boğazlar yeniden Türk egemenliğine girer.
Cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri anayasaya girer.
Orman Çiftliği başta olmak üzere çiftliklerini Hazine’ye bağışlar.
İsmet İnönü başbakanlıktan ayrılır; yerine Celal Bayar gelir.
Karaciğer hastalığının ilerlediği anlaşılır. Doktorlar dinlenmesini ister; o çalışmayı sürdürür.
Ankara’daki 19 Mayıs törenlerine son kez katılır. Ardından Hatay meselesi için Mersin ve Adana’ya gider.
Hatay Devleti kurulur; ertesi yıl Türkiye’ye katılacaktır.
Dolmabahçe’de vasiyetnamesini kendi el yazısıyla yazar.
İlk ağır komaya girer; iki gün sonra kendine gelir.
Meclis’in açılış konuşmasını onun adına Başbakan Celal Bayar okur.
Akşam saatlerinde ikinci ve son komaya girer.
10 Kasım 1938 ve sonrası
VedaPerşembe sabahı, saat 09.05’te, Dolmabahçe Sarayı’ndaki odasında hayata gözlerini yumar. Elli yedi yaşındadır.
Büyük Millet Meclisi, İsmet İnönü’yü Cumhurbaşkanı seçer.
Naaşı Dolmabahçe’nin Muayede Salonu’nda katafalka konur. Yüz binlerce kişi gece gündüz önünden geçerek vedalaşır.
Top arabasıyla Sarayburnu’na götürülür; Zafer torpidosuyla Yavuz zırhlısına alınır ve İzmit’e taşınır. Oradan özel trenle Ankara’ya yola çıkar.
Tren Ankara’ya varır; naaş Meclis binasının önünde hazırlanan katafalka konur.
Ankara’da devlet töreni. Naaşı geçici olarak Etnografya Müzesi’ne konur. On beş yıl orada kalacaktır.
Rasattepe’de, Emin Onat ile Orhan Arda’nın tasarladığı Anıtkabir’in temeli atılır.
Ölümünün on beşinci yılında naaşı Etnografya Müzesi’nden alınarak törenle Anıtkabir’e taşınır.