Doğduğu evin cumbası, okuduğu sınıfın sıraları, Samsun’a götüren geminin güvertesi, Meclis’in tahta kürsüsü. Elli yedi yılın geçtiği yerlerin çoğu hâlâ ayakta. Yirmi durak, Selanik’ten Anıtkabir’e.
Yola çıkBu sayfa bir gezi rehberi değil, bir hatırlatmadır: hangi yerde ne olduğu ve bugün orada ne görülebileceği. Müzelerin açılış saatleri, ücretleri ve kapalı oldukları günler sık değişir. Yola çıkmadan önce müzenin resmî sayfasına ya da Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın duyurularına bakmanızı öneririz.
Bugün başka bir ülkenin sınırları içinde kalan iki şehir ve İstanbul’daki okul.
1881’de bu üç katlı evde doğdu; çocukluğunun bir bölümü burada geçti. Ev, bugün Türkiye’nin Selanik Başkonsolosluğu’nun yanı başındadır.
Bugün: Müze. 2024–2025’teki kapsamlı restorasyonun ardından Kasım 2025’te yeniden ziyarete açıldı. Zübeyde Hanım’ın odası, ailenin eşyaları, babası Ali Rıza Efendi’nin tespihi ve Ankara’daki müzelerden gönderilen eserler sergileniyor.
Fotoğraf: Ymblanter, CC BY-SA 4.0
1896’dan 1899’a kadar burada okudu. Edebiyata, hitabete ve tarihe ilgisi bu okulda başladı.
Bugün: Binada Bitola Müzesi bulunuyor. Üst kattaki Atatürk anı odasında balmumu heykeli, büstü ve okul yıllarına ait belgeler sergileniyor.
Fotoğraf: A. Kerim Şengel, CC BY 3.0
Eski Mekteb-i Harbiye binası. 1899–1905 arasında önce Harbiye’de, sonra Harp Akademisi’nde burada okudu ve kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.
Bugün: Askerî Müze. Okuduğu sınıf o dönemin düzeniyle yeniden kurulmuştur. Müze bu binada 1993’ten beri ziyaretçi kabul ediyor; mehter takımının gösterileri de burada yapılır.
Fotoğraf: Mirada, CC BY-SA 3.0
Gelibolu Yarımadası’nın tamamı bugün Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alanı’dır. Şehitlikler, anıtlar ve siperler arasında yürüyerek dolaşılabilir.
25 Nisan 1915’te 57. Alay’ı buraya sürerek Arıburnu’na çıkan kuvvetlerin ilerleyişini durdurdu. 10 Ağustos sabahı yine burada, karşı taarruzu bizzat yönetirken göğsüne isabet eden şarapnel parçasını cebindeki saat durdurdu.
Bugün: Tepede, elinde dürbünüyle duran Mustafa Kemal heykeli ve Türk anıtları yükselir; hemen yanında Yeni Zelanda anıtı vardır. Saros Körfezi’ne ve Anafartalar ovasına açılan manzara, savaşın neden bu tepe için verildiğini anlatır.
Fotoğraf: 0959kedi, CC0
Tarihi Alan Başkanlığı →
25 Nisan 1915’te Mustafa Kemal’in emriyle ileri atılan 57. Piyade Alayı, o gün çok ağır kayıplar verdi. Kabatepe ise çıkarmanın yapıldığı kıyının güney ucudur.
Bugün: 57. Alay Şehitliği’nde sembolik mezar taşları ve anıt bulunur. Kabatepe’deki Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi, 2012’den beri toprağın altına gömülü salonlarında savaşı canlandırmalarla anlatır.
Fotoğraf: Jorge Láscar, CC BY 2.0
Tarihi Alan Başkanlığı →İşgal altındaki İstanbul’daki evden, Samsun’a, kongre şehirlerine ve cephelere.
Aralık 1918’den 16 Mayıs 1919’a kadar annesi ve kız kardeşiyle bu kiralık evde yaşadı. Anadolu’ya geçişin planları burada konuşuldu; kapının üstündeki levha da bunu söyler.
Bugün: İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı müze; 15 Haziran 1942’de açıldı. Halaskargazi Caddesi No. 140. Eşyalarının bir bölümünü kız kardeşi Makbule Hanım bağışlamıştır.
Fotoğraf: VikiPicture, CC BY-SA 3.0
16 Mayıs 1919’da İstanbul’dan bu gemiyle ayrıldı, 19 Mayıs’ta Samsun’a çıktı. Asıl gemi 1925’te sökülerek hurdaya ayrıldı.
Bugün: Aslına uygun ölçülerle yapılan kopyası 2003’ten beri müze gemidir. Gemi Temmuz 2026’da Doğupark’taki eski yerinden İlkadım’da İstiklal Meydanı–Kurtuluş Yolu bölgesine taşındı; yeni düzenin açılışı Mayıs 2027’ye planlanıyor. O zamana kadar iç mekân gezilemeyebilir.
Fotoğraf (eski yerinde): Cobija, CC0
25 Mayıs – 12 Haziran 1919 arasında karargâh olarak kullandığı eski Mesudiye Oteli. 28 Mayıs’ta işgallerin mitinglerle protesto edilmesini isteyen Havza Genelgesi buradan yayımlandı.
Bugün: Atatürk Evi Müzesi. Genelgenin geçtiği telgraf makinesi, çalışma odasındaki balmumu heykeli ve Havza Kaymakamı’na kendi eliyle yazdığı not sergileniyor. Havza her yıl 25 Mayıs’ı şenlikle anar.
Bu yerin serbest lisanslı güncel bir fotoğrafını bulamadık.
12 Haziran 1919’da Amasya’ya geldi. 22 Haziran’da “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır” cümlesini taşıyan Amasya Genelgesi bu kışlada duyuruldu.
Bugün: 1944’te yıkılan kışla, 2007’de Yeşilırmak kıyısında aslına uygun olarak yeniden yapıldı. Millî Mücadele Müzesi ve Kongre Merkezi olarak kullanılıyor.
Fotoğraf: Dosseman, CC BY-SA 4.0
23 Temmuz – 7 Ağustos 1919’da toplanan Erzurum Kongresi bu binada yapıldı; Mustafa Kemal kongrenin başkanlığına seçildi. Bina, kongreden önce bir okul binasıydı.
Bugün: Erzurum Kongre ve Millî Mücadele Müzesi. Kongre salonu, dönemin belgeleri ve fotoğrafları sergileniyor. Şehirde, kongre günlerinde kaldığı Atatürk Evi de ziyaret edilebilir.
Fotoğraf: Zeynel Cebeci, CC BY-SA 4.0
4–11 Eylül 1919’da Sivas Kongresi bu binada, o günlerde lise olarak kullanılan Osmanlı idadisinde toplandı. Bütün yurttaki direniş cemiyetleri burada tek çatı altında birleşti.
Bugün: Atatürk Kongre ve Etnografya Müzesi. Kongre salonu ve kongre sırasında kaldığı oda o günkü düzeniyle korunuyor.
Fotoğraf: Haluk Cömertel, CC BY 3.0
23 Nisan 1920’de Büyük Millet Meclisi bu binada açıldı. Kurtuluş Savaşı buradan yönetildi; saltanat burada kaldırıldı, Cumhuriyet burada ilan edildi.
Bugün: Kurtuluş Savaşı Müzesi. Meclis salonu, milletvekillerinin tahta sıraları ve kürsü korunuyor. Bina 1961’de müze olarak açıldı, 1981’den beri bu adı taşıyor.
Fotoğraf: Hajo-Muc, CC BY-SA 4.0
25 Ağustos 1922 akşamı Kocatepe’ye geldi. 26 Ağustos şafağında Büyük Taarruz’u buradaki taş siperlerden izleyerek yönetti.
Bugün: Tepede Mustafa Kemal heykeli, siperler ve o sabahı anlatan yazıtlar bulunur. Her yıl 26 Ağustos şafağında burada anma töreni yapılır.
Fotoğraf: Ünaydın, CC BY-SA 3.0
30 Ağustos 1922’de Başkomutanlık Meydan Muharebesi bu tepelerde kazanıldı; Yunan ordusunun ana gücü kuşatılarak yenildi. 30 Ağustos 1924’te Zafer Bayramı’nı burada kutladı.
Bugün: Başkomutanlık Tarihî Millî Parkı içinde Dumlupınar Şehitliği ve anıtları. Her yıl 30 Ağustos’ta Zafer Bayramı törenleri burada yapılır.
Fotoğraf: Fatih Renkligil, CC BY-SA 4.0
Ankara’daki meclis, ev ve çiftlik; İzmir’deki bir mezar; Trabzon’daki köşk; İstanbul’daki saray ve son olarak Anıtkabir.
Mimar Vedat Tek’in tasarladığı bina 18 Ekim 1924’te Meclis’e açıldı. Ekim 1927’de Nutuk altı gün boyunca bu binada okundu; inkılap kanunlarının çoğu burada kabul edildi.
Bugün: Cumhuriyet Müzesi, 30 Ekim 1981’den beri. Genel kurul salonu o yılların düzeniyle korunuyor.
Fotoğraf: Yiğit Can Günönü, CC BY-SA 4.0
Eski bir bağ evi. 1921’de kendisine armağan edildi; 1921’den 1932’ye kadar burada yaşadı ve çalıştı. 28 Ekim 1923 akşamı, Cumhuriyet’in ertesi gün ilan edileceğini arkadaşlarına bu evde söyledi.
Bugün: Cumhurbaşkanlığı Atatürk Müze Köşkü; 1950’den beri müze. Cumhurbaşkanlığı Çankaya yerleşkesi içinde olduğu için ziyaret koşulları zaman zaman değişir.
Çankaya’daki Pembe Köşk, İsmet İnönü’nün evidir; Atatürk’ün evi bu bağ evidir.
Fotoğraf: Tuğba Andaç Güzel ve Hacı Hasan Efe’nin makalesinden, CC BY 4.0
5 Mayıs 1925’te, Ankara’nın çorak bozkırında kurduğu örnek çiftlik. Ağaç dikilemez denen toprağa ağaç diktirdi, fabrikalar kurdurdu. 1937’de çiftliği Hazine’ye bağışladı.
Bugün: Kamu kurumu olarak işletilen çiftliğin arazisi Ankara’nın içinde kalan en büyük yeşil alanlardan biridir. Çiftliğin tarihî yapıları ve ürünlerinin satıldığı noktalar ziyaret edilebilir.
Fotoğraf: 1939, Basın Yayın Genel Müdürlüğü, kısıtlama yok
aoc.gov.tr →
Annesi Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923’te Karşıyaka’da öldü ve ertesi gün buraya gömüldü. Oğlu cenazesine yetişemedi; iki hafta kadar sonra mezarının başına geldi.
Bugün: Büyük bir kaya üzerinde Zübeyde Hanım’ın bronz kabartmasıyla anıt mezar; bugünkü biçimini 1940’ta aldı. Her yıl 14 Ocak’ta ve Anneler Günü’nde burada anma yapılır.
Fotoğraf: BSRF, CC BY-SA 4.0
Mustafa Kemal’in 1924’te Trabzon’a geldiğinde görüp çok beğendiği köşk; Trabzon İl Özel İdaresi 1931’de köşkü ona armağan etti. Haziran 1937’deki son Trabzon ziyaretinde burada kaldı. 11 Haziran 1937’de, bu köşkteyken, çiftliklerini Hazine’ye bağışladığını bildirdi.
Bugün: Trabzon Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı müze. Restorasyondan sonra 29 Ekim 2023’te yeniden ziyarete açıldı.
Kaynaklara göre köşk, ölümünden sonra kız kardeşi Makbule Hanım’a kaldı ve 1940’larda Trabzon Belediyesi’ne geçti.
Fotoğraf: Selçuk Bağrışen, kamu malı
1 Temmuz 1927’de, sekiz yıl sonra İstanbul’a ilk gelişinde burada kaldı; sonraki yıllarda İstanbul’daki yazlarını burada geçirdi. 10 Kasım 1938 sabahı saat 09.05’te bu sarayda hayata gözlerini yumdu.
Bugün: Millî Saraylar’a bağlı müze. Son günlerini geçirdiği oda korunuyor. Naaşının halkın vedası için konduğu Muayede Salonu da gezilebilir.
Fotoğraf: Mister No, CC BY 3.0
millisaraylar.gov.tr →
Naaşı 1938’den 1953’e kadar Etnografya Müzesi’nde kaldı. Emin Onat ile Orhan Arda’nın tasarladığı Anıtkabir 1944–1953 arasında yapıldı ve 10 Kasım 1953’te törenle buraya taşındı.
Bugün: Aslanlı Yol, Tören Meydanı, Şeref Holü’ndeki anıt mezar (sanduka) ve Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi. Her 10 Kasım’da saat 09.05’te ülkenin dört bir yanından gelenler burada saygı duruşunda bulunur.
Fotoğraf: Nicoleon, CC0
anitkabir.tsk.tr →Ölümünden sonra on beş yıl boyunca naaşı Ankara’daki Etnografya Müzesi’nde, geçici bir kabirde bekledi. O yıllarda millet ona yakışacak bir anıt aradı.
1941’de uluslararası bir yarışma açıldı. Türkiye, Almanya, İtalya, Avusturya, İsviçre, Fransa ve Çekoslovakya’dan 49 proje geldi. Jüri Mart 1942’de değerlendirmesini bitirdi; hükümet 7 Mayıs 1942’de Emin Onat ile Orhan Arda’nın projesini seçti. Gerekçe, millî konuyu en başarılı biçimde bu projenin işlemesi ve Rasattepe’ye en iyi bu projenin oturmasıydı.
Temeli 9 Ekim 1944’te atıldı, yapı 1 Eylül 1953’te tamamlandı. 10 Kasım 1953’te naaşı büyük bir törenle buraya taşındı.
Anıtkabir dört duvar ve birkaç sütundan ibaret değildir. Ziyaretçiyi aşağıdan yukarıya, kalabalıktan sessizliğe, yasın dışından onun huzuruna doğru yürüten bir yol olarak düşünüldü. Aşağıda o yolu, ziyaretçinin yürüdüğü sırayla anlatıyoruz.
Her adım bir öncekinin üstüne kurulur: önce yas, sonra millet, en sonunda onun kendisi.
Anıtkabir’in taşları tek bir yerden gelmedi. Her biri Anadolu’nun başka bir köşesinden, kendi rengiyle getirildi.
Anıtkabir, 1940’ların “İkinci Ulusal Mimarlık” anlayışıyla yapıldı: anıtsallık, simetri ve taş. Ama yapının asıl dili taşındadır. Kayseri’den Hatay’a, Çanakkale’den Bilecik’e, Türkiye’nin dört bir yanından getirilen taşlar, onun kurduğu yurdun bir araya gelmiş hâlidir.
Çanakkale’de birbirine ateş eden milletler, yıllar sonra ölülerini birlikte anmayı seçti. Türkiye 25 Nisan 1985’te Arıburnu’ndaki kıyının adını resmen “Anzak Koyu” olarak tanıdı; Avustralya ve Yeni Zelanda da buna karşılık kendi topraklarında onun adına anıtlar yaptı.
Avustralya’nın başkentinde, Avustralya Savaş Anıtı’nın tam karşısında. 1985’te, Çanakkale’nin yetmişinci yılında yapıldı. Hilal biçiminde bir duvar; ortasında Gelibolu’dan getirilmiş toprak; duvarda heykeltıraş Hüseyin Gezer’in yaptığı bronz portresi. Çevresindeki çamlar, Kanlısırt’taki (Lone Pine) tek çamın tohumlarından yetiştirildi.
Bugün: Anzac Parade’da, bir zamanların düşman komutanı adına yapılmış tek anıttır; iki tarafın askerlerini birlikte anar. 2007’de yenilendi.
Fotoğraf: Mattinbgn, CC BY 3.0
Wellington’ın Miramar Yarımadası’nda, denize bakan bir sırtta. Nisan 1990’da, Çanakkale’nin 75. yılında açıldı. Mimar Ian Bowman’ın tasarladığı mermer bir hilal; içinde Anzak Koyu’ndan getirilmiş toprak ve Mustafa Kemal’in büstü durur. Yeni Zelanda hükümeti, Türkiye’nin Anzak Koyu’nda yaptığına karşılık burada Türk askerleri için de bir anıt istemişti.
Bugün: Her yıl Anzak Günü’nde burada da anma töreni yapılır.
Kasım 1914’te Avustralya ve Yeni Zelanda’nın ilk askerlerini savaşa taşıyan gemiler bu limandan yola çıktı. 25 Nisan 1985’te, Anzak Koyu adına karşılık, Princess Royal Limanı’nın girişi resmen “Atatürk Kanalı” (Atatürk Entrance) adını aldı.
Bugün: 2002’den beri kanala bakan tepede onun gerçek boyutlarında bir heykeli durur.
Yeni Delhi’de elçiliklerin bulunduğu Chanakyapuri’den şehir merkezine uzanan yol “Mustafa Kemal Atatürk Marg” adını taşır. Pakistan’ın başkenti İslamabad’da Atatürk Caddesi (Ataturk Avenue), Bangladeş’in başkenti Dakka’da Banani semtinin ana yolu Kemal Atatürk Caddesi’dir. Malta’nın Marsa kasabasında, tarihî Türk Şehitliği’nin yakınındaki bir cadde 2025’te onun adını aldı; girişindeki tabelada “Yurtta sulh, cihanda sulh” yazar. Ekvador’un en büyük şehri Guayaquil’de de 2026’da bir caddeye Atatürk adı verildi.
Bu üç ülke de bir zamanlar İngiliz sömürge yönetimi altındaydı.
Bu anıtların hepsinde aynı sözler yazılıdır. Sözler, Çanakkale’de ölen düşman askerlerine ve onların annelerine seslenir.
Türkiye’de bilinen Türkçe metni şöyledir:
“Bu memleketin topraklarında kanlarını döken kahramanlar! Burada bir dost vatanın toprağındasınız. Huzur ve sükûn içinde uyuyunuz. Sizler Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız. Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır. Huzur içindedirler ve huzur içinde rahat uyuyacaklardır. Onlar bu topraklarda canlarını verdikten sonra artık bizim evlatlarımız olmuşlardır.”
Anıtlarda Atatürk adıyla ve 1934 tarihiyle yazılıdır
Anzak Koyu’ndaki kitabe 25 Nisan 1985’te İngilizce olarak konuldu; aynı yıl Canberra’daki anıta da İngilizce olarak yazıldı.
Sözlerin Atatürk’e ait olduğu kesin değildir; tarihçiler bu konuda farklı görüştedir.
Bugüne kadar onun elinden çıkmış, 1934 tarihli bir metin bulunamadı. Metnin bilinen en eski kaynağı, eski İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’nın 10 Kasım 1953’te Dünya gazetesine verdiği söyleşidir. Kaya burada, 1934’te Atatürk’ün yazdığı bir konuşmayı Gelibolu’da onun adına okuduğunu anlattı. Türkiye’nin Canberra Büyükelçiliği de sözleri, 18 Mart 1934’te Şükrü Kaya’nın Atatürk adına okuduğu mesaj olarak tanıtır.
Avustralyalı araştırmacılar ise 1934 gazetelerinde böyle bir konuşmanın izine rastlanmadığını yazar. Türk araştırmacı Cengiz Özakıncı 2015’te sözlerin Atatürk’e ait olmadığını savundu; tarihçi Burcu Çevik-Compiègne de metni Şükrü Kaya’nın kaleme aldığı görüşündedir. Anıtlardaki İngilizce metinde bulunan “Johnny’lerle Mehmetler arasında fark yoktur” cümlesini 1978’de, Brisbane’de anıt hazırlayan Alan J. Campbell ekledi; bu cümle Türkçe metinde yoktur.
Belgeyle bilinen bir şey daha var: 25 Nisan 1931’de Brisbane’de yayımlanan Daily Mail gazetesine verdiği mesajda Atatürk, Türklerin Gelibolu’daki Anzak ölülerini her zaman anacağını söyledi.
Kesin olan şudur: Türkiye, Avustralya ve Yeni Zelanda 1985’te bu sözleri onun adıyla taşa yazdı. Çanakkale’de karşı karşıya gelen milletler, ölülerini düşmanlıkla değil, birlikte yasla anmayı bu sözlerle seçti.